Η πράσινη μετάβαση απαιτεί ολοκληρωμένο σχεδιασμό,
λειτουργικές υποδομές και αποτελέσματα
Σε πλήρη εξέλιξη βρίσκεται η συζήτηση στη Βουλή για την επιβολή φόρου υγειονομικής ταφής αποβλήτων καθώς και για την ανάθεση πρόσθετων αρμοδιοτήτων στους Επαρχιακούς Οργανισμούς Αυτοδιοίκησης (ΕΟΑ) όπως οι μονάδες επεξεργασίας διαχείρισης αποβλήτων.
Στόχος της Κυβέρνησης, μέσω αυτής της πράσινης φορολογίας, να επιτύχει προσέγγιση των επιδόσεων της Κύπρου με δεσμευτικούς στόχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και δεσμεύσεων που το ίδιο το κράτος έχει αναλάβει για πράσινη φορολογική μεταρρύθμιση, στο πλαίσιο του Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΣΑΑ) της Κύπρου, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση ύψους 23 εκατομμυρίων ευρώ. Μια χρηματοδότηση της οποίας η απώλεια ενδέχεται να στοιχίσει λιγότερα παρά την εν λόγω φορολογία.
Ωστόσο, συμμεριζόμαστε τις ανησυχίες και τους προβληματισμούς που έχει διατυπώσει η Ένωση Δήμων ως προς τη χρονική στιγμή εφαρμογής του μέτρου καθώς το κράτος οφείλει πρωτίστως να αποδείξει αποτελεσματικότητα και μετέπειτα να μετακυλήσει το οικονομικό βάρος στους πολίτες οι οποίοι δεν έχουν στη διάθεση τους όλα τα μέσα για μείωση των ποσοτήτων των αποβλήτων τους (π.χ. ξεχωριστή διαλογή οργανικού, «Πληρώνω Όσο Πετώ» κλπ.). Η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να εστιάζει μόνο στην επιβολή φορολογικών μέτρων. Απαιτεί ολοκληρωμένο σχεδιασμό, λειτουργικές υποδομές και έρευνα αξιολόγησης των μέχρι στιγμής αποτελεσμάτων.
Ουδείς διαφωνεί ότι επιβάλλεται να προστατευτεί το περιβάλλον και οι πλείστοι από εμάς θα αποδέχονταν αυξημένα τέλη ή νέες φορολογίες, εάν το κράτος είχε δημιουργήσει τις προϋποθέσεις που θα διασφάλιζαν ότι αυτές θα είχαν το αναμενόμενο αποτέλεσμα. Δηλαδή η αυξημένη φορολογία θα εξυπηρετούσε τον στόχο για τον οποίο επιβλήθηκε.
Το τελευταίο δεν είναι αυτονόητο. Στο παρελθόν υπήρξαν περιπτώσεις που το κράτος ζήτησε αυξημένα τέλη για συγκεκριμένο σκοπό, αλλά ο σκοπός δεν επιτεύχθηκε ή τα έσοδα δεν κατέληγαν εκεί που θα έπρεπε. Για παράδειγμα, η διαχείριση των δημοτικών αποβλήτων στην Κύπρο παραμένει ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα, με σημαντικές αποκλίσεις από τους στόχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ενδεικτικά, το 2012 επιβλήθηκε στον Δήμο Λευκωσίας αύξηση στο τέλος εισόδου στην ΟΕΔΑ Κόσιης (όπως και σε όλους τους Δήμους και κοινότητες) από €7 σε €40 τον τόνο δημοτικών αποβλήτων, αυξάνοντας το κόστος ανά έτος περίπου από €230,000 σε €1,320,000. Σήμερα γνωρίζουμε όλοι ότι το κράτος δεν κατάφερε να υλοποιήσει τους στόχους για τους οποίους οι πολίτες κλήθηκαν να επωμισθούν περισσότερα, όπως η εφαρμογή του εργαλείου «Πληρώνω Όσο Πετώ», η εναρμονισμένη και περιβαλλοντικά και οικονομικά αποδοτική λειτουργία των ΟΕΔΑ, η ενίσχυση της ανακύκλωσης κτλ.
Την ίδια ώρα, σύμφωνα με το νέο κανονισμό, εφόσον ψηφιστεί από τη Βουλή, από την 31η Δεκεμβρίου 2027, επιπρόσθετα από το τέλος εισόδου σε ΟΕΔΑ θα επιβάλλεται φόρος υγειονομικής ταφής αποβλήτων με κόστος €10 ανά τόνο ενώ από την 1η Αυγούστου 2028 και εφεξής, ο φόρος αυτός θα αυξάνεται κατά €5 ανά τόνο ετησίως, με ανώτατο όριο τα €70 ανά τόνο. Και όλα αυτά τη στιγμή που σε κάθε επαρχία το ποσοστό ταφής διαφέρει αναλόγως των μονάδων επεξεργασίας με την Πάφο να βρίσκεται στο 100% ταφή λόγω απουσίας ΟΕΔΑ.
Παρά τις προσπάθειες εναρμόνισης, η χώρα μας κατατάσσεται στις τρεις χώρες τις Ευρωπαϊκής Ένωσης με το υψηλότερο ποσοστό παραγωγής αποβλήτων ανά κάτοικο, με τα δύο τρίτα των αποβλήτων να καταλήγουν σε χώρους υγειονομικής ταφής. Αυτό παραμένει πολύ μακριά από τον στόχο του 10% έως το 2035, για το οποίο τα περισσότερα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν ήδη υιοθετήσει μηχανισμούς οικονομικών κινήτρων και αντικινήτρων. Εκτός όμως από τη σπάταλη πολλών εκατομμυρίων τα τελευταία χρόνια, η αποτυχία συμμόρφωσης εκθέτει την Κύπρο και σε αυστηρές πρόσθετες οικονομικές κυρώσεις από την ΕΕ.
Καταλήξαμε σε αυτή την τραγική κατάσταση λόγω καθυστέρησης στη λήψη αποφάσεων και στην υλοποίηση αναγκαίων έργων και κυρίως λόγω λανθασμένων αποφάσεων που λήφθηκαν σε σχέση με τη διάθεση στερεών αποβλήτων, τη στιγμή που άλλες χώρες κατάφεραν να μετατρέψουν τα απόβλητα σε οικονομικό πόρο, π.χ. για παραγωγή ενέργειας, εδαφοβελτιωτικών ή άλλων προϊόντων κ.ά.. Εκκρεμεί ακόμα, με ευθύνη του Υπουργείου Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος, η δημιουργία υποδομών και πλαισίου για την αύξηση της επαναχρησιμοποίησης υλικών που θα μείωνε τη ροή αποβλήτων προς τους ΟΕΔΑ αλλά και θα έδινε στους πολίτες περαιτέρω επιλογές για να μειώσουν τα απόβλητα τους.
Η μονάδα διαχείρισης αποβλήτων στο Πεντάκωμο αποτελεί παράδειγμα προβληματικού σχεδιασμού, με διαδικασίες που φαίνεται να αγνοούν βασικές αρχές βιωσιμότητας, ενώ οι ενστάσεις της ΕΕ και των ειδικών κατά την περίοδο που λήφθηκαν οι λανθασμένες αποφάσεις για το έργο, δημιουργούν εύλογες ανησυχίες για το πώς το κράτος θα διορθώσει τα κακώς έχοντα.
Επιπρόσθετα η ΟΕΔΑ Κόσιης έχει κλείσει τον κύκλο ζωής της γιατί αναγκαστικά διαχειρίζεται περισσότερες ποσότητες από τη δυνατότητα της.
Μέχρι και σήμερα, παραμένουν αναπάντητα κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με την επιλογή της τεχνολογίας, τη συμβατότητα των εγκαταστάσεων με το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο και τη μακροπρόθεσμη λειτουργική τους βιωσιμότητα. Τυχόν μελέτη για νέα στρατηγική θα πρέπει να είναι ανοικτή σε νέες τεχνολογίες και προσεγγίσεις.
Οι ΕΟΑ έχουν επανειλημμένα εκφράσει τους προβληματισμούς τους για τις συγκεκριμένες υποδομές, τις οποίες καλούνται να διαχειριστούν το 2027, αλλά εξακολουθούν να μην ενημερώνονται επαρκώς και έγκαιρα για την πορεία και τα ευρήματα της σχετικής έρευνας των ΟΕΔΑ ή/και να συμμετέχουν ουσιαστική στη λήψη αποφάσεων με σκοπό την επίτευξη μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας στον τομέα διαχείρισης αποβλήτων.
Κατά συνέπεια, η πρόθεση του κράτους για επιβολή πρόσθετων επιβαρύνσεων στους πολίτες, δημιουργεί εύλογα ερωτήματα:
- Αφού οι προηγούμενες οικονομικές επιβαρύνσεις δεν οδήγησαν σε σημαντική πρόοδο, ποιος μπορεί να εγγυηθεί ότι η περαιτέρω αύξηση των τελών θα συμβάλει σε ουσιαστικά αποτελέσματα;
- Με ποιο γνώμονα θα πρέπει να αποδεχθεί ο πολίτης να πληρώσει πρόσθετα τέλη ή φόρους όταν δεν υπάρχει αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα κι επιτυχία των προηγουμένων στόχων;
- Γιατί ο πολίτης να πληρώνει τον επιπλέον φόρο, προτού το Υπουργείο Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος μας διαβεβαιώσει ότι γνωρίζει τι πήγε στραβά στο παρελθόν και μας πείσει ότι λαμβάνει όλα τα απαραίτητα μέτρα ούτως ώστε να μην επαναληφθούν τα ίδια λάθη;
- Μήπως θα πρέπει πρώτα το Υπουργείο να προχωρήσει στη διαμόρφωση όλων των προϋποθέσεων και να αποδείξει ότι εξασφαλίζει σημαντική βελτίωση προς επίτευξη των στόχων που έπρεπε να επιτευχθούν προ καιρού και ακολούθως να μας ζητήσει να πληρώσουμε;
Οφείλει το κράτος να αντιμετωπίσει με διαφάνεια και υπευθυνότητα τα προβλήματα και τις αιτίες τους. Πρέπει να αποφευχθούν τα λάθη του παρελθόντος, όπως οι αποφάσεις του 2012, που επηρέασαν αρνητικά την εξέλιξη της διαχείρισης αποβλήτων στην Κύπρο. Οι πολιτικές που αγνόησαν τις επιστημονικές και τεχνοκρατικές εισηγήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οδήγησαν σε καθυστερήσεις, επιπλέον κόστος και πιθανόν πρόστιμα. Δεν ευθύνεται ο πολίτης για αυτή την αποτυχία, αντίθετα έχει επωμισθεί κόστος.
Αυτό πρέπει να μας απασχολήσει ιδιαίτερα, όχι μόνο λόγω του φόρου υγειονομικής ταφής, αλλά και των φόρων νερού και άνθρακα που έπονται. Σε όλες τις περιπτώσεις, το κράτος πρέπει πρώτα να αποδείξει αποτελεσματικότητα με σαφή σχεδιασμό, περιβαλλοντικά υπεύθυνες και τεχνοοικονομικά βιώσιμες λύσεις και σύγχρονες υποδομές, που θα διασφαλίζουν ένα καθαρότερο και πιο βιώσιμο μέλλον για όλους και κυρίως για τις επόμενες γενιές.
Η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να στηρίζεται σε διαρκείς αστοχίες, αποσπασματικές παρεμβάσεις και συνεχή μετακύληση του κόστους στους πολίτες.
Η κοινωνική αποδοχή οποιασδήποτε μεταρρύθμισης και η επιβολή νέων οικονομικών επιβαρύνσεων προϋποθέτουν ένα και μόνο πράγμα: αποδεδειγμένη ικανότητα υλοποίησης με μετρήσιμα αποτελέσματα.
Μόνο τότε οι πολίτες θα μπορούν δικαιολογημένα να κληθούν να επενδύσουν περισσότερα στην κοινή προσπάθεια για ένα πράσινο, βιώσιμο μέλλον.
*Πρόεδρος Επαρχιακού Οργανισμού Αυτοδιοίκησης Λευκωσίας.
