Ένα μικροσκοπικό και ακατοίκητο νησί, χαμένο στη μέση του ποταμού Μπιντασόα, αποτελεί μία από τις πιο σπάνιες γεωπολιτικές ιδιαιτερότητες που εξακολουθούν να υφίστανται στην Ευρώπη.
Η Νήσος των Φασιανών, μήκους μικρότερου των 200 μέτρων και πλάτους περίπου 40 μέτρων, βρίσκεται ακριβώς πάνω στη συνοριακή γραμμή μεταξύ Γαλλίας και Ισπανίας και αλλάζει εθνική κυριαρχία δύο φορές τον χρόνο, κάθε έξι μήνες.
Από την 1η Φεβρουαρίου έως την 31η Ιουλίου, το νησί τελεί υπό ισπανική διοίκηση, ενώ από την 1η Αυγούστου έως την 31η Ιανουαρίου περνά στη γαλλική κυριαρχία. Η εναλλαγή αυτή γίνεται με τυπικές, αλλά εξαιρετικά σπάνιες στις μέρες μας, στρατιωτικές τελετές, κατά τις οποίες εκπρόσωποι των δύο κρατών παραδίδουν και παραλαμβάνουν συμβολικά τη διοίκηση του νησιού.
Η Νήσος των Φασιανών αποτελεί ένα από τα ελάχιστα εναπομείναντα παραδείγματα «συγκυριαρχίας» (condominium) στον κόσμο – δηλαδή εδαφών που ανήκουν ταυτόχρονα σε περισσότερα από ένα κράτη.
Στο παρελθόν, παρόμοια καθεστώτα είχαν υπάρξει σε περιοχές όπως το Σουδάν, το οποίο διοικήθηκε από κοινού από το Ηνωμένο Βασίλειο και την Αίγυπτο, ή το ουδέτερο Μόρεσνετ μεταξύ Γερμανίας και Βελγίου. Σήμερα, η Νήσος των Φασιανών θεωρείται το μικρότερο τέτοιο έδαφος παγκοσμίως.
Η ιστορία της συνδέεται άρρηκτα με τη Συνθήκη των Πυρηναίων του 1659, η οποία έθεσε τέλος σε δεκαετίες πολεμικών συγκρούσεων μεταξύ Γαλλίας και Ισπανίας και καθόρισε τα σύγχρονα σύνορα των δύο κρατών. Το νησί επιλέχθηκε ως ουδέτερος τόπος για την υπογραφή της συμφωνίας, από την οποία προέκυψε η σημερινή συνοριακή γραμμή που ακολουθεί τον ποταμό Μπιντασόα, διασχίζει τα Πυρηναία και καταλήγει στη Μεσόγειο.
Στο κέντρο του νησιού δεσπόζει μέχρι σήμερα το Μνημείο της Ειρήνης των Πυρηναίων, μια λιτή πέτρινη κατασκευή που υπενθυμίζει τον ρόλο του ως τόπου συμφιλίωσης. Στη γαλλική πλευρά, το νησί είναι γνωστό και ως «Νήσος της Διάσκεψης», ακριβώς επειδή εκεί πραγματοποιήθηκαν οι διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στη συνθήκη.
Πέρα από τη διπλωματική του σημασία, το νησί υπήρξε και σκηνικό βασιλικών συναντήσεων και δυναστικών συμφωνιών. Το 1659, εκεί συναντήθηκαν ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ της Γαλλίας και η μελλοντική του σύζυγος, Μαρία Θηρεσία της Ισπανίας, κόρη του Φιλίππου Δ΄. Δεκαετίες αργότερα, παρόμοιες συναντήσεις πραγματοποιήθηκαν για άλλους βασιλικούς γάμους, ενισχύοντας τον συμβολικό χαρακτήρα του νησιού ως τόπου μετάβασης από τη σύγκρουση στη συνεννόηση.
Παρά το διεθνές ενδιαφέρον που προκαλεί, η Νήσος των Φασιανών παραμένει κλειστή για το κοινό. Θεωρείται στρατιωτική περιοχή και διοικείται, ανάλογα με την περίοδο, είτε από το ισπανικό ναυτικό είτε, στη γαλλική φάση, από έναν θεσμικό «αντιβασιλέα» με κυρίως συμβολικό ρόλο. Μόνο κατά τις τελετές εναλλαγής κυριαρχίας δίνεται περιορισμένα η δυνατότητα επίσκεψης, μέσω οργανωμένων περιηγήσεων από τους τοπικούς δήμους.
Η περιοχή γύρω από το νησί, στις πόλεις Ιρούν και Αντάιγ, φέρει έντονα τα σημάδια ενός ιστορικά ασταθούς συνόρου. Κατά τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η μεθοριακή αυτή ζώνη αποτέλεσε δίοδο διαφυγής, λαθρεμπορίου και μυστικών μετακινήσεων. Παρ’ όλα αυτά, η Νήσος των Φασιανών διατήρησε τον χαρακτήρα της ως ουδέτερου εδάφους.
Σήμερα, αν και αλλάζει τυπικά εθνικότητα δύο φορές τον χρόνο, το νησί θεωρείται από τους κατοίκους της περιοχής σταθερά βασκικό. Οι Βάσκοι, με γλώσσα και πολιτισμό που προϋπάρχουν των σύγχρονων εθνικών κρατών, αντιμετωπίζουν τη Νήσο των Φασιανών ως κομμάτι μιας κοινής πολιτισμικής ταυτότητας που δεν υπακούει σε διοικητικά σύνορα.
Σε μια εποχή όπου τα σύνορα συχνά αποτελούν αιτία εντάσεων, η Νήσος των Φασιανών παραμένει ένα σπάνιο παράδειγμα ειρηνικής συνύπαρξης και ιστορικής μνήμης.
Ένα ελάχιστο κομμάτι γης που, παρά το μέγεθός του, συνεχίζει να υπενθυμίζει ότι η ειρήνη μπορεί να έχει και γεωγραφική υπόσταση.
