Η καρναβαλίστικη αμφίεση και η χρήση της μάσκας συνιστούν ένα σύνθετο ψυχοκοινωνικό φαινόμενο, το οποίο δεν μπορεί να ερμηνευθεί μονοδιάστατα ως απλή ψυχαγωγία. Αντίθετα, εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο συμβολικής έκφρασης, μέσα από το οποίο το άτομο προβάλλει στοιχεία της ταυτότητάς του, του χαρακτήρα, της διάθεσης, των κοινωνικών ρόλων και των εσωτερικών του αναγκών.
Η παρούσα προσέγγιση δεν αποσκοπεί στην απαξίωση του καρναβαλιού ως γιορτής χαράς και εκτόνωσης, αντιθέτως αναγνωρίζει τη διασκέδαση ως ουσιώδη ψυχολογική λειτουργία και βασική ανθρώπινη ανάγκη, ενώ παράλληλα φωτίζει τις βαθύτερες διαστάσεις της αμφίεσης.
Σύμφωνα με βασικές αρχές της ψυχοδυναμικής θεωρίας, η αμφίεση μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο προβολής ασυνείδητων επιθυμιών, φόβων ή πτυχών του εαυτού μας. Η μάσκα δεν κρύβει κατ’ ανάγκη την αλήθεια, αλλά συχνά τη φανερώνει με έμμεσο και συμβολικό τρόπο. Παράλληλα, από τη σκοπιά της κοινωνικής ψυχολογίας, η προσωρινή αναστολή των κοινωνικών κανόνων που επιτρέπει το καρναβάλι διευκολύνει την έκφραση συμπεριφορών, συναισθημάτων και ρόλων που στην καθημερινότητα θεωρούνται μη αποδεκτοί ή καταπιεσμένοι.
Η παιδαγωγική παρατήρηση στο σχολικό περιβάλλον προσφέρει πρόσφορο έδαφος για την κατανόηση αυτών των μηχανισμών. Χωρίς γενικεύσεις ή αποδόσεις καθολικών χαρακτηριστικών, παρατηρείται ότι αρκετοί μαθητές και μαθήτριες επιλέγουν στολές που αντανακλούν βασικές αναπτυξιακές και συναισθηματικές ανάγκες. Η επιλογή της πιτζάμας, για παράδειγμα, μπορεί να ερμηνευθεί ως συμβολική αναζήτηση ασφάλειας, οικειότητας και χαλάρωσης. Δεν αποτελεί απαραίτητα άρνηση των σχολικών κανόνων, αλλά μια ήπια έκφραση της ανάγκης για συναισθηματική αποφόρτιση μέσα σε ένα απαιτητικό εκπαιδευτικό πλαίσιο, όπως εκείνο της υποχρεωτικής σχολικής στολής.
Αντίστοιχα, η χρήση ψεύτικων χρημάτων σε αποκριάτικες εμφανίσεις δεν συνιστά ένδειξη επιφανειακών αξιών ή ηθικής κρίσης. Μπορεί να ιδωθεί ως αντανάκλαση των κοινωνικών μηνυμάτων που λαμβάνουν οι νέοι σε μια εποχή οικονομικής ανασφάλειας, όπου ο πλούτος και το γρήγορο χρήμα συχνά προβάλλονται ως συνώνυμα ασφάλειας, δύναμης και επιτυχίας. Σε αυτή την περίπτωση η αμφίεση λειτουργεί περισσότερο ως μίμηση κοινωνικών προτύπων και λιγότερο ως συνειδητή υιοθέτηση αξιών.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι στολές ηλικιωμένων που επιλέγονται από ορισμένους μαθητές και μαθήτριες. Οι μεταμφιέσεις αυτές μπορούν να ερμηνευθούν ως μορφή ενσυναίσθησης και αναστοχασμού γύρω από τον χρόνο, τη φθορά και τη διαγενεακή σχέση. Η μίμηση δεν είναι απαξιωτική, αφού εμπεριέχει στοιχεία χιούμορ, τρυφερότητας και αναγνώρισης της ανθρώπινης ευαλωτότητας.
Οι εκπαιδευτικοί, από την πλευρά τους, φαίνεται συχνά να κινούνται ανάμεσα σε δύο άκρα: είτε επιλέγουν στολές που παραπέμπουν σε ρόλους εξουσίας και ευθύνης (διοικητικά ή θεσμικά πρόσωπα), είτε υιοθετούν έντονες, χρωματιστές και παιγνιώδεις μεταμφιέσεις. Η διττή αυτή στάση αντικατοπτρίζει την παιδαγωγική ένταση ανάμεσα στον θεσμικό ρόλο του/της εκπαιδευτικού και την ανάγκη για αυθεντική ανθρώπινη έκφραση και αποφόρτιση.
Συνοψίζοντας, η καρναβαλίστικη αμφίεση δεν αναιρεί τη χαρά και τη διασκέδαση, αντίθετα τις εμπλουτίζει με νόημα. Αποτελεί έναν ασφαλή χώρο έκφρασης, πειραματισμού, αυτογνωσίας και κοινωνικού σχολιασμού, χωρίς να προϋποθέτει κριτική διάθεση ή αρνητική αξιολόγηση. Πίσω από κάθε μάσκα και μεταμφίεση δεν κρύβεται κάτι σκοτεινό, αλλά η ανθρώπινη ανάγκη για παιχνίδι, ελευθερία, χαλάρωση και κατανόηση του εαυτού και του κόσμου.
Καταληκτικά, όπως δηλώνει και η ρήση “Your clothes speak for you” («τα ρούχα σου μιλούν για σένα»), η εξωτερική εμφάνιση στην καθημερινή ζωή μεταφέρει μηνύματα για τον χαρακτήρα, τη διάθεση, την ψυχολογία και τις επιδιώξεις μας. Στο καρναβάλι, όμως, το κοστούμι και η μάσκα λειτουργούν διαφορετικά: δεν αποκαλύπτουν τόσο ποιοι είμαστε, όσο ποιοι θα θέλαμε να είμαστε ή να γίνουμε. Η καρναβαλίστικη αμφίεση, επομένως, δεν αποτελεί απλώς μια εορταστική πρακτική, αλλά έναν βαθιά συμβολικό τρόπο έκφρασης της φαντασίας, της επιθυμίας για μεταμόρφωση και της ανάγκης για δημιουργία.
Άντρος Γ. Καραγιάννης, τέως Δήμαρχος Δερύνειας
Καθηγητής Αγγλικών με Σύμβαση, Γυμνάσιο Νεάπολης Λεμεσού
