Υδατική ασφάλεια και προστασία της θάλασσας και των αρχαιοτήτων
Κατερίνα Χατζηστυλλή
Αντιπρόεδρος Α΄ και Προεδρεύουσα
Κίνημα Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών
Η προτεινόμενη μονάδα αφαλάτωσης στον Μαζωτό εντάσσεται στον σχεδιασμό για την ενίσχυση της υδροδότησης της Κύπρου σε συνθήκες παρατεταμένης ανομβρίας. Η καταλληλότητα της θέσης εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από την όδευση των υποθαλάσσιων αγωγών. Οι περιβαλλοντικοί όροι του Ιουνίου 2026 καθορίζουν τα σημεία υδροληψίας και εκροής άλμης, ενώ η μεταγενέστερη απάντηση του Τμήματος Αρχαιοτήτων επιβεβαιώνει την παρουσία αρχαιοτήτων στον ευρύτερο θαλάσσιο χώρο. Πριν από την έναρξη των εκσκαφών, η τελική χάραξη των αγωγών πρέπει επομένως να εξεταστεί σε συνάρτηση με τη θέση των θαλάσσιων οικοτόπων και των αρχαιολογικών καταλοίπων. [1, 2, 11, 12]
Ο σχεδιασμός του έργου και η περιβαλλοντική αξιολόγηση
Στη θέση Μακαρονιά σχεδιάζεται κινητή μονάδα αφαλάτωσης με αντίστροφη ώσμωση για την ενίσχυση του συστήματος του Νότιου Αγωγού. Η μονάδα προβλέπεται να λειτουργήσει για επτά έτη, με αρχική δυναμικότητα 20.000 κυβικών μέτρων πόσιμου νερού ημερησίως και δυνατότητα αύξησης στα 40.000. Οι σταθερές υποδομές του έργου περιλαμβάνουν τους αγωγούς υδροληψίας και εκροής άλμης, την παράκτια δεξαμενή και την οδό πρόσβασης. Για τα θαλάσσια και συνοδά έργα έχει προκηρυχθεί ο διαγωνισμός ΤΑΥ 47/2026, εκτιμώμενης αξίας 6,69 εκατ. ευρώ. Σύμφωνα με την επίσημη καταχώριση, η προθεσμία υποβολής προσφορών λήγει στις 24 Νοεμβρίου 2026. [2, 3, 4]
Ύστερα από εξέταση της Έκθεσης Πληροφοριών για το έργο, η Περιβαλλοντική Αρχή εξέδωσε στις 11 Ιουνίου 2026 αιτιολογημένη διαπίστωση βάσει του άρθρου 24 του Ν. 127(Ι)/2018. Συνεκτιμώντας τον κατεπείγοντα χαρακτήρα του έργου, τη χωροθέτηση εκτός προστατευόμενης περιοχής και τα μέτρα μετριασμού, έκρινε ότι δεν απαιτείται πλήρης Μελέτη Εκτίμησης Επιπτώσεων στο Περιβάλλον (ΜΕΕΠ). Η πράξη συνοψίζει τη θαλάσσια οικολογική μελέτη και τις προσομοιώσεις διασποράς της άλμης. Προβλέπει επίσης σχέδιο αποξήλωσης και αποκατάστασης σε περίπτωση οριστικής παύσης της λειτουργίας, με αφαίρεση των υποθαλάσσιων αγωγών εφόσον ο μακροχρόνιος προγραμματισμός δεν προβλέπει επανενεργοποίηση της μονάδας. [2, 5]
Διατάραξη του πυθμένα και διασπορά της άλμης
Κατά την κατασκευή, η διάνοιξη ορυγμάτων διαταράσσει το υπόστρωμα και προκαλεί αιώρηση ιζημάτων. Κατά τη λειτουργία, η εκροή άλμης, δηλαδή του συμπυκνωμένου αλατούχου ρεύματος της αφαλάτωσης, μπορεί να αυξήσει την αλατότητα κοντά στον πυθμένα. Η αύξηση της αλατότητας έχει ιδιαίτερη σημασία για τα λιβάδια Ποσειδωνίας (Posidonia oceanica), τα οποία αποτελούν οικότοπο προτεραιότητας βάσει της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ. Πειράματα πεδίου στη Μεσόγειο έχουν καταγράψει φυσιολογική καταπόνηση του είδους έπειτα από έκθεση σε άλμη. Για την αξιολόγηση των επιπτώσεων στον Μαζωτό χρειάζονται, επομένως, τοπικά δεδομένα για το μέγεθος και τη διάρκεια της αύξησης της αλατότητας, καθώς και για την έκταση των λιβαδιών που ενδέχεται να εκτεθούν. [2, 7, 8]
Η μελέτη διασποράς εξέτασε δύο συνδυασμούς θέσεων υδροληψίας και εκροής. Σε σχέση με την προτιμώμενη προκαταρκτική διάταξη, ο όρος 1.4 αντιστρέφει τα βάθη, ορίζοντας την υδροληψία στα 5,7 μέτρα και την εκροή άλμης στα 8 μέτρα μέσω πολυσημειακού διαχυτήρα. Καθώς η εκτίμηση μικρού έως αμελητέου κινδύνου για τα λιβάδια αφορά τις συνθήκες που προσομοιώθηκαν, ο έλεγχος της τελικής διάταξης πρέπει να καλύπτει τη μέγιστη παροχή άλμης και τις συνθήκες ασθενών ρευμάτων. Σύμφωνα με την εφημερίδα Φιλελεύθερος, οι μελετητές που εργάστηκαν για το Κοινοτικό Συμβούλιο επισήμαναν κινδύνους για τα λιβάδια και τους ρηχούς υφάλους και εισηγήθηκαν την εξέταση εναλλακτικών θέσεων ή οδεύσεων. Στη σύγκριση αυτών των επιλογών πρέπει να συνυπολογιστεί και η άμεση διατάραξη του πυθμένα από τις εκσκαφές. [2, 6]
Αρχαιολογικά δεδομένα και ζώνη εκσκαφής
Η αρχαιολογική έρευνα έχει καταγράψει θέσεις διαφορετικών περιόδων στον θαλάσσιο και παράκτιο χώρο του Μαζωτού. Οι χιακοί αμφορείς, που αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του φορτίου του ναυαγίου του 4ου αιώνα π.Χ. σε βάθος περίπου 45 μέτρων, μαρτυρούν τις εμπορικές επαφές της Κύπρου με το Αιγαίο. Στην Πετούντα, το παλαιοχριστιανικό βαπτιστήριο τεκμηριώνει τη μεταγενέστερη χρήση της ακτής. Για την αξιολόγηση του έργου προέχει η έρευνα στη ζώνη των χερσαίων εκσκαφών και στη ρηχή θαλάσσια ζώνη διέλευσης των αγωγών. [9, 10]
Στις 9 Σεπτεμβρίου 2026, η Ελένη Χαϊλή, εκπρόσωπος της Ομάδας Πρωτοβουλίας για τη Διάσωση της Ακτής του Μαζωτού, περιέγραψε σε επιστολή της αντικείμενα που αναγνώρισε ως άγκυρες και αγγεία κοντά στην προβλεπόμενη όδευση. Σε επιστολή, η οποία συνοδευόταν από φωτογραφίες, εκτίμησε ότι ο χώρος που περιγράφει ως αρχαίο λιμένα απέχει περίπου 700 μέτρα από την προτεινόμενη εγκατάσταση. Στην απάντησή του στις 7 Οκτωβρίου, το Τμήμα Αρχαιοτήτων επιβεβαίωσε την παρουσία αρχαιοτήτων στον θαλάσσιο χώρο του Μαζωτού και ανέφερε ότι έλαβε μέτρα προστασίας. Διευκρίνισε επίσης ότι θα διαβιβάσει τη θέση του για τη μονάδα στην αρμόδια υπηρεσία μετά τη διερεύνηση των πληροφοριών. [11, 12]
Στην αιτιολογημένη διαπίστωση του Ιουνίου καταγράφονται οι απόψεις του Τμήματος Γεωργίας, του Τμήματος Αλιείας και Θαλάσσιων Ερευνών και του Υπουργείου Άμυνας. Η αναφορά της σε έλλειψη αρχαιολογικού ενδιαφέροντος περιορίζεται στον χώρο που περιβάλλει άμεσα το έργο, ενώ η μεταγενέστερη απάντηση του Τμήματος Αρχαιοτήτων αφορά ευρύτερη θαλάσσια περιοχή. Για να διαπιστωθεί αν τα αναφερόμενα ευρήματα εμπίπτουν στη ζώνη εκσκαφής, χρειάζονται γεωαναφορά και επιτόπια επαλήθευση. Από τα αποτελέσματα της έρευνας θα κριθεί αν απαιτούνται πρόσθετα μέτρα προστασίας κατά την οριστικοποίηση της χάραξης. Η διατήρηση κατά χώραν έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς διαφυλάσσει τις στρωματογραφικές σχέσεις από τις οποίες εξαρτάται η ερμηνεία των ευρημάτων. [2, 11]
Διαβούλευση και επανεξέταση της χωροθέτησης
Ήδη τον Ιούνιο, η εφημερίδα Φιλελεύθερος ανέφερε ότι το Κοινοτικό Συμβούλιο είχε προσφύγει στη Δικαιοσύνη. Στις 24 Οκτωβρίου, το Κίνημα Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών στήριξε τη διαμαρτυρία, ζητώντας πλήρη ΜΕΕΠ και ουσιαστική συμμετοχή των κατοίκων. Το αρμόδιο Υπουργείο υποστήριξε ότι τηρούνται οι διαδικασίες, επικαλούμενο συναντήσεις με κατοίκους και φορείς. Κατά την εφημερίδα Φιλελεύθερος, στις 2 Νοεμβρίου το Κοινοτικό Συμβούλιο συζήτησε αντισταθμιστικά μέτρα με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Μετά τη συνάντηση, η Ομάδα Πρωτοβουλίας ανέφερε ότι δεν είχε προσκληθεί και επανέλαβε την αντίθεσή της στη χωροθέτηση και στα αντισταθμιστικά μέτρα. [1, 6, 12, 13, 16]
Με βάση την αρχή της προφύλαξης, εισηγούμαι να μετατεθεί η έναρξη των εκσκαφών έως ότου ολοκληρωθούν η πλήρης ΜΕΕΠ και η προληπτική αρχαιολογική έρευνα. Στο πλαίσιο της δημόσιας διαβούλευσης, το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων πρέπει να παρουσιάσει συγκρίσιμα στοιχεία για τις εναλλακτικές θέσεις και οδεύσεις και να εκτιμήσει τις σωρευτικές επιπτώσεις κάθε επιλογής. Η σύγκριση αυτή χρειάζεται να στηριχθεί στη χαρτογράφηση της ζώνης των έργων και των οικοτόπων, σε συνδυασμό με τα πορίσματα του Τμήματος Αρχαιοτήτων. Για κάθε λύση που κρίνεται αποδεκτή, χρειάζονται μετρήσεις πριν από τις επεμβάσεις, δημοσίευση των δεδομένων θολερότητας και αλατότητας, καθώς και διαδικασία διακοπής σε περίπτωση υπέρβασης των προκαθορισμένων ορίων. [12, 15]
Η διαχείριση του νερού ως δημόσιου αγαθού απαιτεί έναν ευρύτερο σχεδιασμό, στον οποίο η νέα παραγωγή εξετάζεται από κοινού με τη μείωση των διαρροών, την ασφαλή επαναχρησιμοποίηση νερού και τη διαχείριση της ζήτησης. Η Πολιτεία μπορεί να συγκρίνει τις επιλογές με βάση την ποσότητα νερού που αποδίδει ή εξοικονομεί κάθε μέτρο, τον χρόνο υλοποίησης, την ενεργειακή κατανάλωση και το κόστος του κύκλου ζωής. Με βάση τη σύγκριση αυτή, η απόφαση για τον Μαζωτό πρέπει να τεκμηριώνει πόσο πρόσθετο νερό απαιτείται και ποια από τις εφικτές χωροθετήσεις καλύπτει την ανάγκη αυτή με τη μικρότερη επιβάρυνση για την ακτή. [14]
Πηγές και βιβλιογραφία
01 Υπουργείο Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος (24.10.2026). Τοποθέτηση για τη διαμαρτυρία στον Μαζωτό
02 Τμήμα Περιβάλλοντος (11.06.2026). Έργο 2026-067-1. Φάκελος έργου · Αιτιολογημένη διαπίστωση και όροι
03 Π. Νεοφύτου, Πολίτης (19.10.2026). Ρεπορτάζ για την προκήρυξη και τα συνοδά έργα
04 Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων (15.10.2026). Διαγωνισμός ΤΑΥ 47/2026 για τα θαλάσσια έργα
05 Κυπριακή Δημοκρατία. Ν. 127(Ι)/2018, όπως τροποποιήθηκε. Άρθρο 24 για την αιτιολογημένη διαπίστωση
06 Α. Νικολάου, Φιλελεύθερος (13.06.2026). Ρεπορτάζ για την προσφυγή, την αναθεώρηση των όρων και τις εισηγήσεις των μελετητών
07 Ευρωπαϊκή Ένωση. Οδηγία 92/43/ΕΟΚ, Παράρτημα Ι. Οικότοπος προτεραιότητας 1120* για τα λιβάδια Ποσειδωνίας
08 Blanco-Murillo, F. κ.ά. (2024). Desalination, 576, 117395. Πείραμα πεδίου για την επίδραση της άλμης στην Ποσειδωνία
09 Demesticha, S. (2011). International Journal of Nautical Archaeology, 40(1), 39–59. The 4th-Century-BC Mazotos Shipwreck, Cyprus · Πανεπιστήμιο Κύπρου
10 Georgiou, G. (2013). Cahiers du Centre d’Études Chypriotes, 43, 117–126. An Early Christian baptistery on the south coast of Cyprus
11 Τμήμα Αρχαιοτήτων (07.10.2026). Απάντηση προς την Ελένη Χαϊλή για τις αρχαιότητες στον Μαζωτό, αρ. φακ. 14.01.003.01.
12 Κίνημα Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών (24.10.2026). Στήριξη στη διαμαρτυρία για την προστασία της ακτής του Μαζωτού
13 Πολίτης (03.11.2026). Η θέση της Ομάδας Πρωτοβουλίας μετά τη συνάντηση στο Προεδρικό
14 Κίνημα Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών (20.10.2026). Υδατική ασφάλεια και βιώσιμη διαχείριση των υδάτινων πόρων
15 Κίνημα Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών. Χάρτα των Ευρωπαίων Πρασίνων
16 Ν. Χριστοφόρου, Φιλελεύθερος (04.11.2026). Ρεπορτάζ για τη συζήτηση αντισταθμιστικών μέτρων
