- Πράσινα Σημεία αποτελούν εστίες υψηλού περιβαλλοντικού κινδύνου!
- Άμεση ανάγκη ενίσχυσης της διαχείρισης και εφαρμογή του «Πληρώνω Όσο Πετώ»
Η διαχείριση των στερεών αποβλήτων στην Κύπρο παραμένει ένα από τα πιο κρίσιμα περιβαλλοντικά ζητήματα, με σοβαρές επιπτώσεις στο περιβάλλον αλλά και στην κοινωνία.
Σύμφωνα με στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας Κύπρου, το 2023 παρήχθησαν περίπου 625.000 τόνοι αστικών στερεών αποβλήτων, που αντιστοιχούν σε περισσότερα από 650 κιλά ανά κάτοικο. Το γεγονός αυτό κατατάσσει τη χώρα μας μεταξύ των κρατών με την υψηλότερη παραγωγή αποβλήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Παράλληλα, το μεγαλύτερο μέρος των αποβλήτων εξακολουθεί να καταλήγει σε χώρους ταφής, ενώ τα ποσοστά ανακύκλωσης παραμένουν σημαντικά χαμηλότερα από τους ευρωπαϊκούς στόχους.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η διαχείριση ειδικών ρευμάτων αποβλήτων, όπως τα παλαιά οχήματα, οι ηλεκτρικές και ηλεκτρονικές συσκευές, τα ελαστικά και τα αδρανή υλικά από κατασκευές και κατεδαφίσεις. Παρά την ύπαρξη θεσμικού πλαισίου και συλλογικών συστημάτων, η έλλειψη επαρκούς ελέγχου και εφαρμογής οδηγεί σε παράνομες απορρίψεις και δημιουργία ενός τοπίου σκυβαλλότοπων!
Σε υπόμνημα που κατέθεσε στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Περιβάλλοντος, η Ομοσπονδία Περιβαλλοντικών Οργανώσεων Κύπρου (ΟΠΟΚ), επισημαίνει ότι η διαχείριση των στερεών αποβλήτων παραμένει ανεπαρκής. Η έλλειψη ολοκληρωμένου δικτύου Πράσινων Σημείων έχει συμβάλει στη δημιουργία παράνομων σκυβαλλότοπων. Με αφορμή την συζήτηση για τα απόβλητα που συνεχίζεται στην επιτροπή, η ΟΠΟΚ τονίζει ότι οι χώροι αυτοί αποτελούν εστίες υψηλού περιβαλλοντικού κινδύνου. Σε αρκετές περιπτώσεις έχουν συνδεθεί με πρόκληση πυρκαγιών και σοβαρές ζημιές σε κατοικίες, καλλιέργειες και οικοσυστήματα.
Παράλληλα, η Κύπρος έχει τεθεί υπό διαδικασίες επί παραβάσει από την Ευρωπαϊκή Ένωση για ζητήματα που αφορούν τη διαχείριση αποβλήτων, τη μη επαρκή μείωση της ταφής και την καθυστέρηση συμμόρφωσης με ευρωπαϊκές δεσμεύσεις. Η πιθανότητα επιβολής χρηματικών κυρώσεων δεν αποτελεί θεωρητικό ενδεχόμενο, αλλά πραγματικό κίνδυνο που ενδέχεται να επιβαρύνει το κράτος και τους φορολογούμενους.
Κομβικό εργαλείο για την αλλαγή της σημερινής κατάστασης αποτελεί το σύστημα «Πληρώνω Όσο Πετώ» (Pay As You Throw – PAYT), το οποίο προβλέπεται στην ευρωπαϊκή στρατηγική για τη μείωση των αποβλήτων. Το σύστημα αυτό συνδέει την ποσότητα σύμμεικτων απορριμμάτων που παράγει κάθε νοικοκυριό ή επιχείρηση, με το κόστος που καταβάλλει, ενθαρρύνοντας τη σωστή διαλογή στην πηγή και την ανακύκλωση.
Παρότι έχουν γίνει αναφορές στην εφαρμογή του, το PAYT δεν εφαρμόζεται ακόμη Παγκύπρια. Οι καθυστερήσεις αποδίδονται σε διοικητικές δυσκολίες, ελλείψεις υποδομών και φόβους κοινωνικών αντιδράσεων.
Η εφαρμογή του συστήματος προϋποθέτει τη δημιουργία κατάλληλων υποδομών και οργανωμένων υπηρεσιών. Απαιτείται ουσιαστική ανάπτυξη χωριστής συλλογής για οργανικά και ανακυκλώσιμα υλικά, καθώς και η χρήση προπληρωμένων σακουλών, ή ειδικών δοχείων όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο. Παράλληλα, είναι απαραίτητη η συστηματική και ξεκάθαρη ενημέρωση των πολιτών, ώστε να γνωρίζουν πώς λειτουργεί το σύστημα και ποια είναι η δική τους ευθύνη. Μόνο μέσα από αυτό το ολοκληρωμένο πλαίσιο μπορεί να επιτευχθεί πραγματική μείωση των αποβλήτων που καταλήγουν σε χώρους ταφής. Η διεθνής εμπειρία καταδεικνύει ότι το «Πληρώνω Όσο Πετώ» αποδίδει όταν συνοδεύεται από ισχυρή υποδομή ανακύκλωσης και πρόληψης αποβλήτων, διασφαλίζοντας τόσο τη βιωσιμότητα όσο και την κοινωνική αποδοχή του συστήματος.
Επιπλέον, η λειτουργία του «Πληρώνω Όσο Πετώ» πρέπει να σχεδιαστεί με τρόπο που να μην οδηγεί σε αυξημένη φορολογία, ή σε δυσανάλογη επιβάρυνση των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων σε σχέση με τις σημερινές χρεώσεις. Στόχος του συστήματος δεν είναι η επιβολή νέων γενικών τελών, αλλά η δίκαιη κατανομή του κόστους με βάση την πραγματική παραγωγή σύμμεικτων αποβλήτων.
Όταν εφαρμόζεται σωστά, το PAYT επιβαρύνει μόνο για τα απόβλητα που δεν μπορούν να μειωθούν, να επαναχρησιμοποιηθούν, ή να ανακυκλωθούν. Με αυτόν τον τρόπο, όσοι υιοθετούν υπεύθυνες πρακτικές δεν τιμωρούνται οικονομικά, αλλά αντίθετα, επιβραβεύονται. Τα έξοδα διαχείρισης πρέπει να αντικατοπτρίζουν τη χρήση της υπηρεσίας και όχι να μετατρέπονται σε γενικευμένη φορολόγηση που επιβαρύνει αδιακρίτως όλους τους πολίτες.
Θέση της ΟΠΟΚ είναι ότι απαιτείται άμεση, αποφασιστική και ολοκληρωμένη εφαρμογή πολιτικών που να περιλαμβάνουν:
- Εκπαίδευση και ενίσχυση της διαλογής στην πηγή,
- Πλήρη ανάπτυξη και ορθή λειτουργία του δικτύου Πράσινων Σημείων σε όλη την επικράτεια,
- Αυστηρότερο έλεγχο,
- Καθολική και κοινωνικά δίκαιη εφαρμογή του συστήματος «Πληρώνω Όσο Πετώ».
Η μετάβαση σε μια πραγματική κυκλική οικονομία δεν μπορεί να καθυστερεί άλλο. Τα απόβλητα δεν είναι απλώς πρόβλημα διαχείρισης. Είναι ζήτημα ευθύνης, πολιτικής βούλησης και σεβασμού προς το περιβάλλον και τις επόμενες γενιές.
ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ ΚΥΠΡΟΥ
