Συχνά ακούμε ότι «ο κόσμος έχει χαλάσει» και ότι τα δύσκολα έρχονται. Η αίσθηση παρακμής δεν είναι καινούργια. Όπως αναφέρει ο συγγραφέας Κώστας Στούπας στο βιβλίο του «Η επερχόμενη αταξία», μια επιγραφή από τη Μεσοποταμία πριν από 5000 χρόνια παραπονιέται για τη διαφθορά, την ηθική πτώση και την έλλειψη σεβασμού των νέων προς τους γονείς. Η ιστορία δείχνει ότι κάθε εποχή βιώνει τη δική της ανησυχία για το μέλλον.
Κι όμως, σήμερα φαίνεται ότι κάτι έχει ενταθεί: Η απαξίωση των θεσμών και η αδυναμία αποδοχής ορίων. Στην πολιτική, στην κοινωνία, αλλά και στο σχολείο, παρατηρείται μια αυξανόμενη τάση ατομισμού, διεκδίκησης δικαιωμάτων χωρίς αντίστοιχη ανάληψη ευθύνης, καθώς και δυσανεξία σε κάθε μορφή αξιολόγησης.
Σύμφωνα με τον κ. Στούπα, πολλοί νέοι, η λεγόμενη γενιά «κέντρο του κόσμου», μεγαλώνουν με μια εξιδανικευμένη εικόνα του εαυτού τους. Η εικόνα αυτή δεν προκύπτει τυχαία, αλλά διαμορφώνεται μέσα από το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον. Όταν οι νέοι αυτοί έρχονται αντιμέτωποι με την πραγματικότητα της εργασίας, της προσπάθειας και της αξιολόγησης, η σύγκρουση είναι σχεδόν αναπόφευκτη.
Η κλινική ψυχολόγος Αγγελική Αρβανιτοπούλου περιγράφει εύστοχα το φαινόμενο: Όταν οι γονείς, από κόπωση ή ενοχές, ικανοποιούν διαρκώς τις απαιτήσεις των παιδιών, για να αποφύγουν τη σύγκρουση, καλλιεργούν ανθρώπους που δεν αντέχουν τη ματαίωση. Έτσι δημιουργούνται ενήλικες που δυσκολεύονται να αποδεχθούν όρια, κριτική και αποτυχία, ενώ παράλληλα αναπτύσσουν την προσδοκία ότι το περιβάλλον οφείλει να προσαρμόζεται στις επιθυμίες τους.
Παράλληλα, η υπερβολική πίεση για επιδόσεις οδηγεί συχνά σε δύο άκρα: Είτε σε ψυχική κατάρρευση είτε σε χειριστική συμπεριφορά, όπου το άτομο επιδιώκει να επιβάλλεται, για να διατηρήσει την εικόνα του. Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται ως «επιδημία του ναρκισσισμού» στο έργο των Jean Twenge και W. Keith Campbell, οι οποίοι τονίζουν ότι ο ναρκισσισμός δεν είναι έμφυτος, αλλά καλλιεργείται συστηματικά μέσα από σύγχρονες κοινωνικές πρακτικές.
Στην εκπαιδευτική πράξη, η εικόνα αυτή είναι ιδιαίτερα εμφανής. Μέσα στις σχολικές αίθουσες συναντώνται μαθητές/μαθήτριες με διογκωμένη αυτοεικόνα, οι οποίοι/ες πιστεύουν ότι αξίζουν περισσότερα από όσα αντικειμενικά επιτυγχάνουν. Όταν τα αποτελέσματα δεν επιβεβαιώνουν αυτή την αντίληψη, εμφανίζονται έντονα συναισθήματα απογοήτευσης, άρνησης ή ακόμη και εγκατάλειψης της προσπάθειας. Η αποτυχία δεν λειτουργεί ως ευκαιρία μάθησης, αλλά ως απειλή για την αυτοεικόνα.
Η υπερβολική αυτοπεποίθηση, αντί να ενισχύει, τελικά υπονομεύει την πρόοδο. Τα άτομα με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά δυσκολεύονται να δεχθούν κριτική και να μάθουν από τα λάθη τους. Αντί για αυτοβελτίωση επιλέγουν συχνά τη μετατόπιση ευθυνών, αποδίδοντας τις αποτυχίες σε εξωτερικούς παράγοντες.
Οι Twenge και Campbell συνοψίζουν εύστοχα την αντίφαση της εποχής: «Δεν είμαστε νούμερο ένα, αλλά πιστεύουμε ότι είμαστε νούμερο ένα». Η διάσταση ανάμεσα στην αυτοαντίληψη και την πραγματικότητα αποτελεί βασική πηγή έντασης και δυσαρέσκειας.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος των γονέων και των εκπαιδευτικών καθίσταται καθοριστικός. Τα παιδιά χρειάζονται ενθάρρυνση, αλλά και σαφή όρια. Χρειάζονται αποδοχή, αλλά και επαφή με την πραγματικότητα. Η καλλιέργεια χαρακτήρα, υπευθυνότητας και ανθεκτικότητας είναι ουσιαστικότερη από την ενίσχυση μιας αβάσιμης αίσθησης ανωτερότητας.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εντείνουν περαιτέρω το πρόβλημα, προβάλλοντας εξιδανικευμένες εκδοχές ζωής και ενισχύοντας τη διαρκή σύγκριση. Οι χρήστες εκτίθενται σε μια επιλεκτική πραγματικότητα, γεγονός που ενισχύει συναισθήματα ζήλιας, φθόνου και ανεπάρκειας, παρά την επιφανειακή αυτοπεποίθηση που προβάλλεται.
Η ιστορία υπενθυμίζει ότι οι ισχυρές κοινωνίες στηρίζονται σε υπεύθυνους και συνειδητοποιημένους πολίτες. Όπως υποστήριζε ο Κικέρων, οι δυνατοί άνθρωποι δημιουργούν καλούς καιρούς, με τη δύναμη να αφορά τον χαρακτήρα και όχι την επιβολή. Αντίθετα, η άγνοια, όπως ειρωνικά σημείωνε ο Τζιορντάνο Μπρούνο, μπορεί να είναι ευχάριστη, αλλά δεν οδηγεί σε πρόοδο.
Το ζητούμενο σήμερα δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που πιστεύουν ότι είναι ξεχωριστά, αλλά παιδιά που γίνονται πραγματικά ικανά, υπεύθυνα και χρήσιμα για την κοινωνία.
Άντρος Γ. Καραγιάννης, τέως Δήμαρχος Δερύνειας
Καθηγητής Αγγλικών με Σύμβαση, Γυμνάσιο Νεάπολης Λεμεσού
