Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης αποτελεί θεμελιώδη στόχο της σύγχρονης εκπαίδευσης και βασική προϋπόθεση για την ενεργό συμμετοχή των νέων στη δημοκρατική κοινωνία. Μια πρόσφατη συζήτηση στο μάθημα των Αγγλικών, με αφορμή τις μαθητικές διαμαρτυρίες στη Γαλλία, ανέδειξε τις δυνατότητες των μαθητών και μαθητριών να προσεγγίζουν σύνθετα κοινωνικά ζητήματα, να αξιολογούν πληροφορίες και να διαμορφώνουν τεκμηριωμένες απόψεις, αξιοποιώντας τις προσωπικές τους εμπειρίες και τις γνώσεις τους.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν οι τοποθετήσεις μαθητών και μαθητριών με μεταναστευτική βιογραφία, οι οποίοι/οποίες είτε είχαν βιώσει παρόμοιες καταστάσεις στη Γαλλία είτε είχαν προσωπικές εμπειρίες από τις χώρες καταγωγής τους. Οι παρεμβάσεις τους ανέδειξαν τη σημασία της βιωματικής γνώσης, χωρίς να παραγνωρίζεται η ανάγκη διασταύρωσης των πληροφοριών και εξέτασης διαφορετικών οπτικών.
Χαρακτηριστική ήταν η μαρτυρία μαθητή, γεννημένου στη Γαλλία και απόφοιτου της γαλλικής γυμνασιακής βαθμίδας. Περιέγραψε δυσκολίες που, σύμφωνα με την εμπειρία του, αφορούσαν τις σχολικές υποδομές, τη συντήρηση των κτηρίων, την έλλειψη κατάλληλων αιθουσών και τη λειτουργία των μαθητικών συμβουλίων. Παράλληλα, αναφέρθηκε στις απαιτήσεις του σχολικού ωραρίου, στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί και σε περιστατικά βίας μεταξύ μαθητών/μαθητριών, αλλά και αστυνομικής βίας κατά τη διάρκεια διαμαρτυριών. Οι εμπειρίες αυτές συνέβαλαν, όπως ανέφερε, στην απόφαση της οικογένειάς του να αναζητήσει καλύτερες συνθήκες διαβίωσης και εκπαίδευσης στην Κύπρο.
Αντίστοιχα, μαθητής με καταγωγή από χώρα της Ασίας ανέδειξε προβληματισμούς για τις εκπαιδευτικές ανισότητες στη χώρα του, αναφερόμενος στις ελλείψεις υποδομών, στις οικονομικές δυσκολίες που περιορίζουν την πρόσβαση στη μόρφωση και στον κίνδυνο πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου. Οι μαρτυρίες αυτές δεν συνιστούν συνολική αξιολόγηση των αντίστοιχων εκπαιδευτικών συστημάτων, προσφέρουν όμως ουσιαστικά ερεθίσματα για συγκριτική προσέγγιση των εκπαιδευτικών προκλήσεων και των κοινωνικών ανισοτήτων.
Στον διάλογο αναδείχθηκαν επίσης προβλήματα που απασχολούν τα σχολεία της Κύπρου, όπως οι καθυστερήσεις στη στελέχωση, οι ελλείψεις διδακτικών βιβλίων και οι συμπεριφορές που διαταράσσουν την εκπαιδευτική διαδικασία. Παρά τις δυσκολίες, ιδιαίτερα θετική υπήρξε η αναγνώριση της προσφοράς των Κύπριων εκπαιδευτικών από μαθητές/μαθήτριες διαφορετικής προέλευσης. Η ευγένεια, η αφοσίωση, το ενδιαφέρον και η προσπάθεια μετάδοσης γνώσεων αναφέρθηκαν ως σημαντικά στοιχεία της εκπαιδευτικής εμπειρίας τους.
Οι διαπιστώσεις αυτές αναδεικνύουν το σύνθετο έργο των εκπαιδευτικών στην Κύπρο και διεθνώς.
Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διαχειριστούν ελλείψεις, κοινωνικές ανισότητες, διαφορετικές γλωσσικές αφετηρίες και ποικίλες μαθησιακές ανάγκες, διατηρώντας παράλληλα ένα ασφαλές, συμπεριληπτικό και δημιουργικό περιβάλλον. Η εμπειρία των παλαιότερων εκπαιδευτικών, σε συνδυασμό με την ανανέωση, τις νέες ιδέες και τη διάθεση προσφοράς των νεότερων, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη συνεχή βελτίωση της εκπαίδευσης.
Κεντρικό συμπέρασμα αποτελεί ότι η κριτική σκέψη δεν εξαρτάται από την εθνικότητα ή την καταγωγή των μαθητών. Κύπριοι και αλλοδαποί μαθητές/μαθήτριες διαθέτουν τη δυνατότητα να αναλύουν, να αμφισβητούν δημιουργικά, να αναγνωρίζουν τα γνωστικά τους κενά και να διαμορφώνουν προσωπική άποψη. Η ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων, ωστόσο, δεν είναι αυτονόητη. Προϋποθέτει κατάλληλα μαθησιακά ερεθίσματα, πρόσβαση σε αξιόπιστες πηγές, ενθάρρυνση του διαλόγου και συστηματική παιδαγωγική καθοδήγηση.
Στο πλαίσιο της μετάβασης προς ένα σύγχρονο, ανθρωποκεντρικό και συμπεριληπτικό σχολείο, ο εκπαιδευτικός δεν περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων. Δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε η φωνή του/της κάθε μαθητή/μαθήτριας να ακούγεται, να ερευνά, να τεκμηριώνει και να σέβεται τη διαφορετική άποψη. Η ευθύνη αυτή δεν μπορεί, βεβαίως, να επωμίζεται αποκλειστικά ο εκπαιδευτικός της τάξης, αλλά απαιτεί θεσμική στήριξη, κατάλληλες υποδομές και ουσιαστική συνεργασία όλων των εμπλεκομένων φορέων.
Το σχολείο οφείλει να καλλιεργεί πολίτες που δεν αναπαράγουν απλώς όσα διαβάζουν, αλλά αναζητούν την αλήθεια, αξιολογούν τα δεδομένα και συμμετέχουν υπεύθυνα στον δημόσιο διάλογο. Και σε αυτή την προσπάθεια, η καταγωγή δεν καθορίζει τις δυνατότητες του/της μαθητή/μαθήτριας, αφού η ποιότητα των εκπαιδευτικών ευκαιριών και η παιδαγωγική καθοδήγηση μπορούν να κάνουν τη διαφορά.
Άντρος Γ. Καραγιάννης, τέως Δήμαρχος Δερύνειας
Καθηγητής Αγγλικών με Σύμβαση, Λύκειο Παραλιμνίου
